Azərbaycan toyu: mərhələlər, vaxt və kim nə edir

Azərbaycan toyu elçilikdən başlayır, nişan, xınayaxdı, rəsmi nikah, kəbin, qız toyu və oğlan toyu ilə davam edir və toydan üç gün sonra üzə çıxdı ilə bitir. Bu gün bu mərhələlərin bir hissəsi birləşdirilir, kəbin isə yalnız ASAN xidmətdə və ya VVAQ-da bağlanmış rəsmi nikahdan sonra kəsilir.

Bu bələdçidə hər mərhələnin mənası, kimin təşkil etdiyi, ənənədə kimin ödədiyi, toya nisbətən vaxtı və nəyin sifariş edildiyi verilib.

İki qeyd. Birincisi, adlar və ardıcıllıq bölgədən bölgəyə dəyişir. İkincisi, paytaxtda adətlər kəndlərə nisbətən daha çox sadələşib. Ailəniz bəzi mərhələləri birləşdirə və ya buraxa bilər, bu da yayılmış təcrübədir.

Qısa cədvəl

Elçilik və «hə» alma

Mənası. Oğlan evi qız evinə razılıq istəməyə gedir. Ənənəyə görə əvvəlcə qız evinə elçi gələcəyini xəbər verən adam göndərilir. Sonra «kiçik elçiliyə» iki qadın gedir: adətən oğlanın anası və bir qohumu. İlkin razılıq alınanda «böyük elçiliyə» oğlanın atası hörmətli kişilərlə gəlir. Qız atası ilk gəlişdə «hə» demir, ailəsi ilə məsləhətləşəcəyini bildirir. Razılığın əlaməti şirin çaydır: «hə» deyiləndən sonra elçilərə şirin çay verilir.

Qız valideynlərinin razılığına «söz kəsmək» də deyilir.

Bu gün. Cütlüklər bir-birini çox vaxt əvvəlcədən tanıyır, elçiliyə isə bəzən yalnız valideynlər gedir. Elçilik ən ucuz mərhələdir: bir qutu şirniyyat kifayətdir.

Kim ödəyir: oğlan evi. Nə sifariş etmək: şirniyyat, tort və şirniyyat.

Kiçik nişan (həri, bəlgə)

Mənası. Razılıqdan sonra oğlan evi qıza ilk nişanı gətirir. Ənənəvi adı «bəlgə»dir. Bu gün bu mərhələ «həri» adı ilə də tanınır: yaxın qohumların yanında qıza üzük taxılır, oğlan evi şirniyyat, tort və qırmızı yaylıq olan xonça gətirir. Fotoqraflar «həri çəkilişi»ni ayrıca xidmət kimi təklif edir.

Vaxtı. Razılıqdan sonra, böyük nişandan əvvəl.

Kim ödəyir: üzüyü və xonçanı oğlan evi gətirir. Nə sifariş etmək: fotoqraf, xonça tərtibatı, tort.

Böyük nişan (nişan toyu)

Mənası. Nişan üzüyü qızın sol əlinin adsız barmağına taxılır. Oğlan evi qırmızı parça ilə örtülmüş xonçalarda paltar, bəzək əşyaları, şirniyyat və meyvə gətirir. Qıza alınan paltar adətən qırmızı olur, xonçaya soğan qoyulmur. Oğlan evi qıza «bəxt güzgüsü» də gətirir; bu güzgü toy boyu qorunur.

Bu gün. Nişan restoranda, evdə və ya şadlıq sarayında keçirilir, iki tərəfin qonaqları gəlir. Bəzi ailələr xərci azaltmaq üçün nişanı buraxır və ya başqa mərhələ ilə birləşdirir.

Vaxtı. Toydan bir neçə ay əvvəl. Nişanla toy arasında oğlan evi bayramlarda, xüsusən Novruzda qız evinə «bayramlıq» göndərir. Bu adət bu gün də yaşayır və daha dəbdəbəli olub.

Kim ödəyir: ənənədə xərcin çoxunu oğlan evi. Nə sifariş etmək: məkan, musiqi, foto və video, xonça tərtibatı, tort.

Paltarbiçdi (paltar kəsdi)

Mənası. Qız evində yalnız qadınların iştirak etdiyi məclis. Oğlan evinin aldığı parçalar göstərilir və gəlin üçün biçilir. Parçanı biçən qadına oğlanın anası pul verir. Məclisdə qızın cehizi də göstərilir.

Kim təşkil edir: qız evi; parçanı oğlan evi alır.

Cehiz və xonça

Cehiz. Qız evi gəlinin yeni evi üçün əşyalar toplayır. Ənənəyə görə cehiz toydan iki-üç gün əvvəl oğlan evinə aparılır, qız evinin qadınları gəlin otağını bəzəyir. Bu gün bu maddə ən böyük xərclərdəndir: 6 000–50 000 ₼ (mətbuatın 2025–2026 hesablamaları, prays deyil). Bəzi ailələrdə indi evi gəlin tərəfi tam əşyalandırır, ya da cütlük ev kirayələyir.

Xonça. Qırmızı parça ilə örtülmüş bəzəkli məcməyi. Nişana, xınaya və bayramlara xonça göndərilir. Xonçaların əsas əşyalarından biri kəlləqənddir.

Xınayaxdı (xına gecəsi)

Mənası. Qız evində qadınlar və qızlar toplaşır, gəlinin əlinə xına yaxılır. Oğlan tərəfi xına götürmək üçün su dolu kasaya pul və ya qızıl atır, sonra bu qızıl gəlinə verilir. Mərasim axşam, qız evində keçirilir.

Bu gün. Xına gecəsi daha çox restoranda və ayrıca aparıcı ilə keçirilir, mərasim kommersiya xarakteri alıb. Paket qiymətləri 300–3 500 ₼-dır (mətbuatın 2025–2026 hesablamaları, prays deyil).

Vaxtı. Toyun ərəfəsində.

Kim təşkil edir və ödəyir: qız evi. Nə sifariş etmək: xına aparıcısı, dekor, foto və video, məkan.

Rəsmi nikah: VVAQ və ASAN xidmət

Mənası. Dövlət yalnız müvafiq dövlət orqanında bağlanmış nikahı tanıyır. Nikah Ədliyyə Nazirliyinin vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının qeydiyyatı (VVAQ) şöbəsində və ASAN xidmət mərkəzlərində qeydə alınır.

Sənədlər:

• hər ikinizin yazılı ərizəsi;
• şəxsiyyət vəsiqələri;
• tibbi müayinə arayışı;
• dövlət rüsumunun ödənildiyini təsdiq edən sənəd;
• əvvəl nikahda olmusunuzsa: boşanma haqqında şəhadətnamə, həyat yoldaşının ölüm şəhadətnaməsi və ya məhkəmə qərarı;
• əcnəbilər üçün: öz ölkəsinin ailə vəziyyəti haqqında leqallaşdırılmış arayışı, verildiyi gündən 6 ay etibarlıdır.

Tibbi müayinə. Dövlət tibb müəssisələrində pulsuzdur. Talassemiya, HİV və sifilis yoxlanılır. Arayış iki həftədən gec olmayaraq verilir və bir ay etibarlıdır. Arayışda yalnız müayinədən keçdiyiniz yazılır, nəticələr həkim sirridir.

Müddət. Nikah ərizə verildikdən ən tezi bir ay sonra bağlanır. Üzürlü səbəb olduqda bu müddət qısaldıla və ya bir aya qədər uzadıla bilər. Hamiləlik, ortaq uşaq və ya hər ikinizin 50 yaşdan yuxarı olması hallarında nikah ərizə günü bağlana bilər.

Nikah yaşı 18-dir. Rüsum 10 ₼-dır.

Praktik hesab. Rəsmi nikahı toydan əvvəl istəyirsinizsə, tibbi müayinəyə toydan təxminən 7–8 həftə əvvəl başlayın: iki həftəyə qədər arayış, sonra bir ay gözləmə.

Kəbin (dini nikah)

Mənası. Din xadiminin kəsdiyi dini nikah. Ənənəyə görə iki tərəfin vəkilləri və şahidləri iştirak edir, kəbin haqqı razılaşdırılır, qızdan üç dəfə razılıq soruşulur. Kəbin haqqı (mehr) boşanma və ya ərin ölümü halında qadına çatacaq məbləğdir.

Bu gün. Kəbin yalnız rəsmi nikahdan sonra kəsilir. Məscidlər rəsmi nikah şəhadətnaməsini istəyir, onun qeydiyyat nömrəsi dini nikahnaməyə yazılır. Dövlət qarşısında hüquqi qüvvəsi olan sənəd nikah şəhadətnaməsidir.

Vaxtı. Ənənədə toydan bir neçə gün əvvəl; indi rəsmi nikahla toy arasında.

Qız toyu, oğlan toyu və ya bir toy

Ənənə. Əvvəl qız evində qız toyu olur. Oğlan toyu çox vaxt ondan bir həftə sonra oğlan evində keçirilir. Qız toyunu qız evi, oğlan toyunu oğlan evi təşkil edir. Toyun xərcini ənənədə oğlan evi çəkir; qız evi imkanlı olanda xərci bölüşür və ya ondan imtina edir.

Bu gün. Toylar şadlıq saraylarında və restoranlarda keçirilir, adətən bir gün çəkir. Çox ailə hələ də iki ayrı toy edir, hər tərəf öz məclisini ödəyir. 150–200 qonaqlıq toyda restoran hər tərəfə 7 500–12 000 ₼-a başa gəlir (mətbuatın 2025–2026 hesablamaları, prays deyil).

Nə sifariş etmək: şadlıq sarayı, müğənni və musiqi, aparıcı, foto və video, dekor, tort, gəlin maşını, makiyaj.

Gəlin aparma

Mənası. Oğlan evi musiqi ilə qız evinə gəlir. Gəlin otağının qapısı bağlanır, açmaq üçün hədiyyə istənilir. Valideynlər gəlinə xeyir-dua verir, belinə qırmızı yaylıq və ya lent bağlanır. Yolda məhəllə cavanları «yolkəsdi» edir, oğlan evi nəmər verir.

Bu gün. Gəlin maşın karvanı ilə aparılır. Qırmızı lent mübahisə mövzusudur, gəlinlər qırmızı yox, ağ geyinir.

Kim təşkil edir: oğlan evi. Nə sifariş etmək: gəlin maşını və bəzəyi, video.

Üzə çıxdı (üçgünlük)

Mənası. Toydan üç gün sonra oğlan evində süfrə açılır. Qayınata gəlinə qiymətli hədiyyə verir və onu ailənin əziz üzvü kimi qəbul etdiyini bildirir. Gəlinin bacıları qalan əşyalarını gətirir.

Adları. Qubada «üzə çıxdı», Ağdamda «üçgünlük» və ya «duvaq alma», Masallı, Lənkəran və Sabirabadda «üzəçıxdı» deyilir.

Bölgələrə görə fərqlər

• Abşeronda nişan üzüyü xonçada verilir, Lənkəranda balığın ağzına qoyulur.
• Cənub bölgələrində Novruzda gəlinə burnuna üzük taxılmış balıq göndərilir.
• Naxçıvanda qızlar «haxışta» rəqsini oynayır.
• Cehizin adı da dəyişir: Şəkidə «mal», Salyanda «xərcxəcələt».
• Ümumi qayda: kənd toyları ənənəni daha çox saxlayır, şəhər toyları daha çox dəyişib.